Kryptowaluty

Co to jest kryptowaluta i jak działa?

Kryptowaluta to cyfrowe aktywo zapisane we wspólnej księdze, czyli blockchainie, które przenosisz za pomocą kluczy kryptograficznych, a nie przez bank. W UE nazywa się ją kryptoaktywem i podlega rozporządzeniu MiCA.

Zaktualizowano

Ten artykuł to pierwszy krok naszego poradnika o kryptowalutach.

Czym jest kryptowaluta?

Kryptowaluta to cyfrowe aktywo, którego własność zapisana jest w blockchainie i które przenosi się, podpisując transakcję kluczem prywatnym, bez banku czy organizacji kartowej po drodze. Bitcoin zapoczątkował tę kategorię 3 stycznia 2009 roku, kiedy powstał jego pierwszy blok; od tego czasu pojawiły się tysiące kryptoaktywów. Termin prawny w UE jest szerszy i obejmuje każde aktywo tego rodzaju.

Czysto równorzędna (peer-to-peer) wersja pieniądza elektronicznego pozwoliłaby wysyłać płatności online bezpośrednio od jednej strony do drugiej, bez pośrednictwa instytucji finansowej.

Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System, dokument z 2008 roku, od którego zaczął się bitcoin (tłumaczenie z angielskiego)

Jak blockchain zapisuje transakcje?

Blockchain zapisuje transakcje w blokach połączonych ze sobą skrótami kryptograficznymi (hashami), a każdy uczestniczący komputer (węzeł) prowadzi własną pełną kopię. Nie ma centralnej kopii: węzły sprawdzają każdy nowy blok pod kątem zasad i porównują go ze sobą, a przyjmują tylko wtedy, gdy wszystko się zgadza.

Diagram: po lewej księga centralna, w której jeden bank prowadzi jedyny zapis, a czterech klientów łączy się z nim; po prawej księga rozproszona, w której czterech uczestników ma identyczne kopie, a każda kopia jest połączona z pozostałymi.
Księga centralna ma jednego prowadzącego; księga rozproszona ma wiele identycznych kopii.

Każdy blok ma hash, czyli krótki odcisk cyfrowy obliczany z zawartości bloku i z hasha poprzedniego bloku. Zmiana jednego starego wpisu zmienia ten hash, a potem hash każdego kolejnego bloku. Zmieniona kopia przestaje zgadzać się z pozostałymi i sieć ją pomija.

Wypróbuj

Cztery osoby prowadzą kopie tej samej księgi, która zaczyna się od trzech bloków: sald początkowych po 10 jednostek, przelewu 3 jednostek od Anny do Bartka i przelewu 2 jednostek od Ewy do Jana. Odcisk (hash) każdego bloku obejmuje jego wpis i odcisk poprzedniego bloku. Nowy przelew jest sprawdzany względem salda nadawcy i dodawany do każdej kopii. Gdy w jednej kopii zmieni się blok 2 (Anna → Bartek: 9 zamiast 3), odciski tej kopii od bloku 2 nie zgadzają się już z trzema pozostałymi, więc sieć ją odrzuca i przywraca z wersji, którą mają pozostali.

Do czego służą klucze i portfele?

Klucz prywatny to tajna liczba, którą podpisujesz transakcje; powiązany z nim adres, wyprowadzony z klucza publicznego, to miejsce, na które inni wysyłają kryptowaluty. W Bitcoinie i Ethereum klucz prywatny jest liczbą 256-bitową. Portfel kryptowalut to oprogramowanie lub urządzenie, które przechowuje klucze i nimi podpisuje: same kryptowaluty zawsze pozostają w blockchainie.

Diagram: portfel kryptowalut przechowuje klucz prywatny, tajną liczbę 256-bitową, oraz klucz publiczny. Klucz prywatny podpisuje transakcje. Adres jest wyprowadzony z klucza publicznego i to na niego inni wysyłają kryptowaluty. Same kryptowaluty pozostają w blockchainie.
Portfel przechowuje klucze; same kryptowaluty pozostają w blockchainie, pod Twoim adresem.

Większość portfeli zapisuje kopię zapasową kluczy jako frazę odzyskiwania (seed phrase) z 12 lub 24 słów. Kto pozna tę frazę, przejmuje kontrolę nad środkami.

Dwa sposoby przechowywania kryptowalut
U dostawcy (portfel powierniczy)Samodzielnie (self-custody)
Kto podpisuje transakcjeDostawca, na Twoje polecenieTy, we własnym portfelu
Utracone hasło lub telefonDostawca przywraca dostęp po sprawdzeniu Twojej tożsamościDostęp przywróci tylko fraza odzyskiwania
Jakie zasady obowiązująMiCA: dostawca z zezwoleniem musi chronić kryptoaktywa klientów, także w razie swojej upadłości (art. 70)Brak dostawcy; za bezpieczeństwo odpowiadasz Ty
Typowe zastosowanieKupno, sprzedaż i przechowywanie w aplikacjiPrzechowywanie poza jakimkolwiek dostawcą
Schemat dwóch sposobów przechowywania kryptowalut. U dostawcy: wydajesz polecenie dostawcy, który przechowuje klucze i podpisuje transakcję w blockchainie. Samodzielnie: Twój własny portfel przechowuje klucze i podpisuje transakcję w blockchainie.
Kto przechowuje klucze, ten podpisuje transakcje: u dostawcy robi to dostawca, przy samodzielnym przechowywaniu Ty.

Jak potwierdzana jest transakcja kryptowalutowa?

Transakcja kryptowalutowa jest potwierdzona, gdy sieć doda ją do bloku; każdy kolejny blok to jedno potwierdzenie więcej. Trwa to od kilku sekund do około godziny, zależnie od sieci i od liczby potwierdzeń, na którą czeka odbiorca.

  1. Nadawca podpisuje

    Portfel przygotowuje transakcję (kwotę, adres odbiorcy, opłatę sieciową) i podpisuje ją kluczem prywatnym.

  2. Sieć sprawdza

    Węzły weryfikują podpis i to, czy adres nadawcy ma wystarczające środki. Transakcja, która nie przejdzie którejś z tych kontroli, zostaje odrzucona.

  3. Blok ją obejmuje

    W Bitcoinie górnicy konkurują mocą obliczeniową (proof of work), a nowy blok powstaje mniej więcej co 10 minut. W Ethereum, które we wrześniu 2022 roku przeszło na proof of stake, walidator proponuje blok w każdym 12-sekundowym slocie.

  4. Przybywa potwierdzeń

    Każdy nowy blok na wierzchu utrudnia cofnięcie transakcji. Dostawcy i portfele księgują przychodzącą transakcję po osiągnięciu własnej liczby potwierdzeń.

Każda transakcja odbywa się w jednej konkretnej sieci: tekst o sieciach blockchain i o tym, dlaczego sieć musi się zgadzać pokazuje, dlaczego wysłanie środków w złej sieci kończy się ich utratą, a tekst czym jest TXID i jak śledzić przelew kryptowalut wyjaśnia, jak śledzić ją w eksploratorze bloków.

Jakie są rodzaje kryptoaktywów?

Kryptoaktywa dzielą się na cztery główne grupy: własne monety (coiny), tokeny, stablecoiny i tokeny niewymienialne (NFT). Od grupy zależy, kto stoi za danym aktywem, jeśli ktokolwiek, i które przepisy MiCA mają zastosowanie.

  • Monety (coiny) działają we własnym blockchainie i służą do płacenia w nim opłat. Najbardziej znane przykłady to Bitcoin i Ether. Żaden emitent nie obiecuje ich wartości.
  • Tokeny tworzy inteligentny kontrakt (smart contract) w istniejącym blockchainie, na przykład w standardzie ERC-20 w Ethereum. MiCA wyróżnia jeden ich rodzaj, token użytkowy, który daje wyłącznie dostęp do towaru lub usługi emitenta.
  • Stablecoiny mają utrzymywać stabilną wartość dzięki powiązaniu z walutą lub innymi aktywami. MiCA nazywa je tokenami będącymi e-pieniądzem, gdy są powiązane z jedną walutą, na przykład z euro, a w pozostałych przypadkach tokenami powiązanymi z aktywami.
  • NFT to unikalne tokeny, każdy inny, używane na przykład do sztuki cyfrowej czy biletów. Unikalne NFT w dużej mierze nie podlegają MiCA.
Drzewo rodzajów kryptoaktywów: monety (coiny), takie jak Bitcoin i Ether, tokeny tworzone przez inteligentny kontrakt, stablecoiny i NFT. W MiCA token użytkowy to jeden z rodzajów tokenów; stablecoiny powiązane z jedną walutą, na przykład z euro, to tokeny będące e-pieniądzem, a pozostałe to tokeny powiązane z aktywami; unikalne NFT w dużej mierze nie podlegają MiCA.
Od rodzaju kryptoaktywa zależy, kto za nim stoi i które przepisy MiCA mają zastosowanie.

Czym kryptowaluta różni się od pieniędzy na rachunku płatniczym?

Euro na rachunku płatniczym zachowuje wartość nominalną i podlega zasadom płatniczym na wypadek pomyłki; kryptoaktywa ciągle zmieniają wartość, a potwierdzona transakcja jest ostateczna.

Euro na rachunku płatniczym a kryptoaktywa
Euro na rachunku płatniczymKryptoaktywa
Wartość1 euro to zawsze 1 euroUstala ją rynek; może gwałtownie spaść, nawet do zera
Kto prowadzi zapisBank lub instytucja pieniądza elektronicznegoBlockchain, w kopiach prowadzonych przez wiele węzłów
OchronaŚrodki w banku: gwarancja do równowartości 100 000 euro (dyrektywa 2014/49/UE, w Polsce Bankowy Fundusz Gwarancyjny). Pieniądz elektroniczny: zabezpieczony przez instytucję i oddzielony od jej własnych środkówBrak gwarancji depozytów i brak rekompensat dla inwestorów
Płatność wysłana przez pomyłkęDostawca usług płatniczych może wystąpić o zwrotPotwierdzonej transakcji nie da się cofnąć
Kiedy środki się przemieszczająSEPA Instant: całą dobę, w kilka sekundCałą dobę, w tempie sieci

Kryptowaluty nie są w UE prawnym środkiem płatniczym, więc sklep czy wynajmujący nie musi ich przyjmować.

Jak kryptowaluty są regulowane w UE?

Kryptowaluty w UE reguluje MiCA, czyli rozporządzenie (UE) 2023/1114: każda firma, która przechowuje kryptoaktywa klientów, handluje nimi lub je przekazuje, potrzebuje zezwolenia jako dostawca usług w zakresie kryptoaktywów (CASP). Okres przejściowy dla firm działających wcześniej na podstawie przepisów krajowych zakończył się 1 lipca 2026 roku, więc dostawca bez takiego zezwolenia nie może już obsługiwać klientów z UE. Artykuł co to jest MiCA i jak sprawdzić dostawcę kryptowalut omawia zasady dla stablecoinów, dokumentów informacyjnych i reklamy oraz wyszukiwanie w rejestrze ESMA.

Jakie są główne ryzyka i oszustwa?

Główne ryzyka związane z kryptowalutami to gwałtowne spadki kursu, nieodwracalne transakcje, utrata kluczy i oszustwa.

  • Zmienność. Kurs kryptoaktywa gwałtownie rośnie i spada, czasem w ciągu kilku godzin, i może spaść do zera.
  • Fałszywe platformy i podszywanie się. Oszuści udają dostawcę, znaną osobę lub policję i proszą o przelew albo o frazę odzyskiwania.
  • Obietnice stałych zysków. Gwarantowany zysk to typowa cecha oszustwa inwestycyjnego.
  • Oszustwa „na odzyskanie środków”. Po stracie fałszywe firmy „odzyskujące” pieniądze pobierają opłatę z góry i znikają.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kryptowaluty są legalne w Polsce?

Tak. Posiadanie, kupno i sprzedaż kryptoaktywów są legalne w każdym kraju UE, także w Polsce. Zasady podatkowe zależą od kraju.

Kto ustala kurs kryptowaluty?

Nikt go nie ustala. Kurs wynika z podaży i popytu na platformach obrotu, dlatego zmienia się przez całą dobę.

Czy kryptowaluty w aplikacji są chronione jak lokata w banku?

Nie. Kryptoaktywa nie są objęte systemem gwarantowania depozytów ani systemem rekompensat dla inwestorów. MiCA wymaga, aby dostawca z zezwoleniem chronił własność klientów na wypadek swojej upadłości, ale nikt nie gwarantuje wartości rynkowej.